Teken

Teken (Acarina) zijn achtpotige geleedpotigen die als parasieten leven van het bloed van gewervelde dieren. Ze bijten zich vast in de huid en laten zich na een bloedmaaltijd, die enige uren tot dagen duurt, weer vallen. Teken kunnen soms ziekten overbrengen. Tekenbeten zijn meestal niet pijnlijk en worden vrij vaak alleen opgemerkt doordat men de teek in de huid ziet zitten.

Kenmerken

Teken zijn zeer nauw verwant aan mijten, en iets minder aan spinnen die eveneens acht poten hebben. Van spinnen onderscheiden ze zich o.a. doordat er geen duidelijke scheiding tussen kopborststuk en achterlijf bestaat. Teken onderscheiden zich van insecten door hun acht poten. Tekenlarven hebben tot hun eerste vervelling echter zes poten. De 'kop' van een teek wordt het capitulum genoemd. Hieraan zitten twee tastorganen vast ter weerszijden van het hypostoom, de zuigsnuit. Deze laatste wordt beschermd door twee kaken die helpen bij de doorboring van de huid, en bestaat zelf uit een met weerhaken getand steekorgaan. Op de voorpoten bevindt zich op de laatste geleding het orgaan van Haller, een complexe structuur bestaande uit een putje met een aantal zintuigharen erin, dat bij het lokaliseren van de gastheer wordt gebruikt. Op de achterkant en de voorkant van het lichaam bevindt zich bij de harde teken een schild (scutum), soms meer dan één. Naast het scutum is de lichaamshuid nogal rekbaar zodat een teek bij een bloedmaaltijd belangrijk kan uitzetten. De anus, de daaromheen gelegen anale groeve en de plaats en vorm van de geslachtsopening zijn kenmerken die soms bij de determinatie van belang zijn.

Families, genera en soorten

In Nederland en België kent men een tiental soorten teken, die deels zeer gespecialiseerd zijn in het bloed van bepaalde diersoorten, bijvoorbeeld vleermuizen, woelratten en oeverzwaluwen. Een andere soort die hier is gevonden kwam alleen op ingevoerde schildpadden voor. Andere soorten hebben meer gastheren op hun menu staan. Voor de determinatie zijn o.a. het aantal en de vorm van de schilden en de aanwezigheid van sporen (uitsteeksels) op de basis van de poten van belang. In de praktijk komen echter bij de mens vrijwel alleen beten van schapenteek voor. Van harde tekensoorten zijn de hondeteken en de Dermacentorteken niet echt inheems. Zij zijn uit het Middellandse-Zeegebied bekend en worden wel eens met huisdieren ingevoerd. De hondeteek kan zich, als hij niet wordt bestreden, binnenshuis handhaven en van de Dermacentorteek wordt vermoed dat hij zich in sommige Nederlandse natuurgebieden wellicht aan het vestigen is. Enkele in de laatste jaren geconstateerde gevallen van tekenkoorts (babesiose) bij honden kunnen namelijk niet gemakkelijk door directe import uit het buitenland verklaard worden.

Verspreiding

Teken komen overal in de Benelux voor, vooral in landelijke gebieden met bossen en struikgewas, o.a. in Zeeland, Noord-Brabant, Limburg, Gelderland, Drenthe, Overijssel, Noordoost-Groningen, de Kempen en de Ardennen. Schapenteken zijn gevoelig voor uitdroging en komen het meest voor op plaatsen waar een wat vochtige bodem bestaat, b.v. door een dikke strooisellaag. Men kan ze vangen door een lichtgekleurde theedoek aan een lat te binden zodat hij gespreid wordt gehouden en de doek dan aan een touw langzaam over de bodem te slepen onder en langs begroeiing. Na enige tientallen meters wordt de doek steeds aan boven- en onderkant geïnspecteerd.

De mens als slachtoffer

Mensen kunnen worden gebeten tijdens een natuurwandeling, vooral indien ze zich daarbij door struiken of onder bomen en begroeiing hebben begeven. Daarbij is de teek in staat om onder de kleding te kruipen. Preventie: niet met korte broek of onbedekte lichaamsdelen in bos of struikgewas wandelen, broekspijpen in de sokken, jezelf na het verlaten van het bos of 's avonds controleren op teekjes, en de voor jezelf niet zichtbare delen van de huid door een ander laten inspecteren. Jonge tekenlarven zijn slechts ca. 1 mm groot!

Toename van teken

Onderzoek heeft aangetoond dat het aantal teken in Nederland toeneemt. De toename aan natuurterreinen en de toename van het aantal zoogdieren door het terugdringen van de jacht zijn hier waarschijnlijk debet aan.
Ook de constructie van ecologische verbindingszones speelt een rol in de verspreiding van teken. In de ecologie van de teek spelen kleine zoogdieren zoals muizen en grote zoogdieren (doorgaans herten) een grote rol. De teek overwintert in de holen van kleine zoogdieren. Kleine zoogdieren zijn meestal niet erg mobiel en voor verspreiding tussen muizenkolonies maken teken vaak gebruik van herten of wilde zwijnen. Op grote zoogdiergastheren ontmoeten volwassen teken elkaar voor de paring. Zonder natuurlijke verbindingszones sterven geïsoleerde populaties teken meestal uit.
De EU-subsidie op ecologisch beheerde akkerranden draagt mogelijk bij aan de toename van het aantal teken. Veel van deze randen worden ingezaaid met planten die het aantal muizen vergroten (bijvoorbeeld zonnebloemen waarvan muizen in de winter de zaden kunnen eten).

Tekenziekten

Verschillende soorten teken kunnen ziekten overbrengen, waarvan de vier voor mensen belangrijkste zijn:

• De Lyme-ziekte, die ook in Nederland en België voorkomt
• Een vorm van hersenontsteking [FSME]. Hersenvliesontsteking [Ehrlichiose] in 2 fasen en een hersenontstekingcomplex in de familie van de gele koorts. Deze ziekten zijn zeldzaam in Nederland en België en worden veroorzaakt door twee virussen die behoren tot de groep van hersenontstekingcomplex. In Nederland (2003) zijn nog geen teken met dit virus aangetroffen.

Hersenonsteking komt voor in Centraal- en Oost-Europa, de Balkan, Finland, Zweden, Denemarken, in het oosten van Frankrijk, Oostenrijk en Zuid-Duitsland.
Hersenonstekingcomplex komt voor in grote delen van Rusland, Centraal-Azië en Noord-China Tegen deze twee virussen kan gevaccineerd worden.
Teken kunnen ziekten overbrengen op dieren. De belangrijkste ziekte bij runderen en honden veroorzaakt door teken is Babesiose, veroorzaakt door de Babesia-bloedparasiet (Babesia canis). Deze parasiet dringt de rode bloedcellen binnen.
Ziekteverschijnselen zijn kortademigheid, koorts, rode urine en plotselinge sterfte. Babesiose komt voornamelijk voor in Zuid-Europa, maar kan ook in Nederland voorkomen. In 2004 zijn enkele gevallen gerapporteerd. Voor zover bekend komt de overbrengende teek van deze ziekte (Dermacentor sp.) niet in Nederland voor.

Verwijderen van een teek

Voor het verwijderen moet de teek NIET met alcohol of olie worden behandeld, want daardoor kan het gebeuren dat de teek zijn maaginhoud leegt in het lichaam van het slachtoffer, waardoor meer besmettingsgevaar optreedt. Men kan de teek het best zo snel mogelijk verwijderen (niet de volgende dag naar de dokter gaan, dan liever zelf doen). Wanneer de teek binnen 24 uur is verwijderd dan is de kans op besmetting met de Lyme-ziekte gering.

Een teek kan goed worden verwijderd met behulp van een speciale pincet, in Nederland en België te koop bij een apotheek. Dit is een pincet met vrij brede, platte bek, die zich automatisch sluit. De pincet moet goed om de teek heengezet worden (tot vrijwel in de huid van het slachtoffer). De pincet moet goed worden vastgeknepen, de teek kan dan voorzichtig uit de huid gedraaid worden (zeker niet trekken). Dat het zou uitmaken of men hierbij links- of rechtsom draait is folklore. Daarna de huid netjes ontsmetten met alcohol. Ontstaat na 1 tot 3 weken een rode, zich uitbreidende ring om de plaats van de beet dan moet de dokter zeker wel worden geraadpleegd.

Handiger dan de tekenpincet is de recentelijk ontwikkelde kaart met het formaat van een creditcard. In de kaart zijn toelopende sleuven aangebracht, die onder de teek geschoven worden. Door verder schuiven wordt de teek uit de huid verwijderd.
De kans op besmetting met Lyme-ziekte is bij verwijdering van de teek binnen 24 uur gering;  toediening van antibiotica wordt in de Nederlandse officiële richtlijnen niet standaard aanbevolen. Het lijkt er wel op dat het percentage met de veroorzaker van de Lyme-ziekte besmette teken in Nederland de laatste jaren toeneemt. De meeste tekenbeten komen voor in de zomer.